Poważny wypadek na budowie w Niemczech. Umowa, A1 i Freistellung to nie wszystko
Autorka: dr Katarzyna Styrna-Bartman LL.M. – radca prawny, specjalistka w zakresie prawa delegowania pracowników do Niemiec i reprezentowania firm delegujących w sporach z niemieckimi firmami. Autorka bloga bartmanlegalupdates.com.
Spis treści:
- Co jest sprawdzane po poważnym wypadku?
- O co pyta BG BAU, gdy dojdzie do wypadku?
- W jaki sposób pracownicy i podwykonawcy zostali poinformowani o zagrożeniach związanych z pracą?
- Czy oceniono zagrożenia wynikające z jednoczesnej pracy kilku firm?
- Kto koordynował prace, a kto sprawował nadzór?
- Jak sprawdzano kwalifikacje osób dopuszczonych do wykonywania prac?
- O bezpieczeństwie warto pomyśleć przed rozpoczęciem prac
- Checklista
Umowa podpisana, zaświadczenia A1 uzyskane, Freistellung sprawdzona. Od strony formalnej wszystko wydaje się dopięte na ostatni guzik. A jednak na miejscu dochodzi do poważnego wypadku. Ktoś doznaje ciężkiego uszczerbku na zdrowiu albo traci życie.
Wtedy okazuje się, że dokumenty to dopiero część odpowiedzi na pytanie, czy prace zostały prawidłowo zorganizowane. Zaczynają się pytania o bezpieczeństwo: kto poinformował pracowników o zagrożeniach, kto ustalił środki ochronne, kto koordynował prace i kto sprawował nadzór nad ich wykonywaniem.
Z naszego doświadczenia w obsłudze prawnej polskich firm delegujących pracowników do Niemiec albo współpracujących za granicą z podwykonawcami wynika, że firmy przede wszystkim skupiają się na kwestiach formalnych oraz rozliczeniach płacowych i podatkowych.
Niejednokrotnie jednak zapominają o dopilnowaniu już na miejscu zasad dotyczących bhp, czyli bezpieczeństwa i higieny pracy. Dotyczy to zarówno pracy własnych pracowników, jak i współpracy z podwykonawcami, choć zakres obowiązków zależy od rzeczywistej roli poszczególnych podmiotów i sposobu organizacji prac.
Życie pokazuje, że warto zająć się tym zagadnieniem, zanim dojdzie do nieszczęścia. Chodzi przecież o bezpieczeństwo ludzi na miejscu, ale także o uniknięcie problemów, których po wypadku nie da się rozwiązać samym przedstawieniem umowy i zaświadczenia A1.
Co jest sprawdzane po poważnym wypadku?
Jeżeli w miejscu realizacji zlecenia dojdzie do poważnego wypadku, jego przyczyny, obowiązujące procedury oraz ich przestrzeganie mogą być szczegółowo badane przez niemieckie instytucje. W zależności od okoliczności sprawy działania podejmują BG BAU, właściwy państwowy organ nadzoru nad bezpieczeństwem pracy, a także policja i prokuratura. Jeżeli pojawią się wątpliwości dotyczące legalności zatrudnienia lub wykonywania pracy, sprawą może zainteresować się również niemiecka administracja celna, w szczególności Finanzkontrolle Schwarzarbeit.
Analizowane mogą być kwestie zasadnicze, takie jak umowa o pracę lub umowa podwykonawcza, zaświadczenia A1 oraz rzeczywisty sposób wykonywania pracy. Nie bez znaczenia jest także umowa o świadczenie usług zawarta bezpośrednio z niemieckim kontrahentem.
Znaczenie mogą mieć również zawarte w niej ograniczenia. Jeżeli przykładowo umowa zakazywała korzystania z podwykonawców, a mimo tego podwykonawcy wykonywali prace na miejscu, trzeba będzie wyjaśnić, kto o tym wiedział, kto dopuścił ich do pracy i jak zorganizowano współpracę.
Sprawdzane są także procedury bhp: czy w ogóle zostały ustanowione, czy odpowiadały rzeczywistym zagrożeniom oraz jak były przestrzegane. Sam dokument nie wyjaśnia jeszcze, czy pracujące na miejscu osoby wiedziały, jak bezpiecznie wykonać powierzone im zadania.
O co pyta BG BAU, gdy dojdzie do wypadku?
BG BAU, czyli niemiecka branżowa instytucja ustawowego ubezpieczenia wypadkowego dla budownictwa i usług związanych z budownictwem, wykonuje również zadania dotyczące zapobiegania wypadkom i nadzoru nad bezpieczeństwem pracy.
W ramach swoich kompetencji może badać okoliczności wypadku i sposób organizacji prac. Nie jest jednak jedyną instytucją, która może prowadzić czynności wyjaśniające.
Warto przy tym odróżnić kontrolę bezpieczeństwa pracy od kwestii ubezpieczenia poszkodowanego. W przypadku osoby posiadającej A1 właściwa instytucja ubezpieczeniowa zależy od ustawodawstwa, któremu ta osoba podlega.
Jak wyglądają czynności wyjaśniające? Przedstawiciele BG BAU mogą wizytować miejsce wykonywania prac, sprawdzać warunki bezpieczeństwa, zadawać pytania na miejscu oraz pisemnie zwracać się o dokumenty i wyjaśnienia. Równolegle świadkowie zdarzenia oraz osoby odpowiedzialne za organizację pracy i kwestie bhp mogą być przesłuchiwani przez policję.
Jakie pytania mogą się pojawić?
W jaki sposób pracownicy i podwykonawcy zostali poinformowani o zagrożeniach związanych z pracą?
To jest absolutnie podstawowe pytanie. Niestety odpowiedź na to pytanie nie zawsze jest zadowalająca w kontekście konkretnego zdarzenia.
Może się bowiem okazać, że pracowników w ogóle nie poinformowano o zagrożeniach albo zrobiono to w sposób niekompletny lub niedbały. Czasami przekazane informacje były tak ogólne, że nie odnosiły się do pracy faktycznie wykonywanej na miejscu.
Warto więc zadać sobie pytanie: kto, kiedy, w jakim języku i o jakich zagrożeniach poinformował osoby wykonujące prace? Czy przekazano im zasady postępowania i wymagane środki ochronne? Czy informacje były dla nich zrozumiałe? I czy firma potrafi to wykazać?
Warto mieć na uwadze, że współpraca z podwykonawcą prowadzącym własną JDG lub niemiecką „Gewerbę” nie usuwa obowiązków związanych ze współdziałaniem w zakresie bezpieczeństwa, informowaniem o zagrożeniach i koordynacją prac. Zakres tych obowiązków trzeba ustalić z uwzględnieniem rzeczywistej organizacji współpracy.
Co więcej, w razie wypadku ustalenia mogą wyjść poza sam przebieg zdarzenia i objąć również podstawę wykonywania pracy oraz jej legalność. Może się wtedy okazać, że relacja B2B była pozorna, a osoba nazywana podwykonawcą w rzeczywistości wykonywała pracę w warunkach właściwych dla zatrudnienia pracowniczego.
To z kolei może prowadzić do oceny obowiązków firmy także z perspektywy jej roli jako pracodawcy, w tym obowiązków dotyczących bhp.
Dlatego też musimy mieć wyobraźnię i przewidywać kilka kroków do przodu. Lepiej zachować więcej niż mniej ostrożności. O tym, co organy biorą pod uwagę przy ocenie rzeczywistego charakteru współpracy B2B, napiszę w odrębnym wpisie.
Czy oceniono zagrożenia wynikające z jednoczesnej pracy kilku firm?
Każda firma może znać ryzyko związane z własnymi czynnościami, ale równoległa praca kilku ekip może powodować dodatkowe zagrożenia. Prace jednej firmy mogą przecież wpływać na bezpieczeństwo osób zatrudnionych przez inną.
Pytania mogą więc dotyczyć tego, czy rozpoznano te zagrożenia, uzgodniono środki ochronne oraz przekazano ustalenia zainteresowanym firmom i osobom wykonującym prace.
Nie należy przy tym zakładać, że jest to wyłącznie zadanie niemieckiego kontrahenta. Obowiązki współpracy w zakresie bezpieczeństwa dotyczą również innych uczestników prac, w tym polskich wykonawców.
Jeżeli niemiecki kontrahent nie podejmuje tego tematu, warto mu zwrócić na to uwagę. Polska firma powinna jednak również ustalić, jakie obowiązki spoczywają na niej i jak ma współdziałać z pozostałymi firmami na miejscu.
Kto koordynował prace, a kto sprawował nadzór?
Pytania dotyczą konkretnych osób, ich zadań, kompetencji i uprawnień do wydawania poleceń. Samo wskazanie, że „na budowie był kierownik”, nie wyjaśnia jeszcze, czy i w jakim zakresie zajmował się on współpracą poszczególnych firm.
Trzeba ustalić, kto odpowiadał za uzgadnianie prac, kto nadzorował wykonanie konkretnych zadań oraz kto miał uprawnienia do reagowania na zagrożenia, w tym do przerwania niebezpiecznych prac.
Na budowie znaczenie mają również przepisy dotyczące koordynatora do spraw bezpieczeństwa i ochrony zdrowia. Nie należy jednak utożsamiać jego funkcji z bieżącym nadzorem nad każdą ekipą. Wyznaczenie koordynatora nie zwalnia poszczególnych pracodawców z ich własnych obowiązków dotyczących bezpieczeństwa pracy.
Dlatego podział odpowiedzialności powinien być jasny jeszcze przed rozpoczęciem realizacji zlecenia.
Jak sprawdzano kwalifikacje osób dopuszczonych do wykonywania prac?
Instytucje mogą również oczekiwać wyjaśnienia, jak weryfikowano przygotowanie osób do powierzonych im zadań. Czy posiadały wymagane kwalifikacje, znały zasady bezpiecznego wykonywania konkretnych prac i zostały odpowiednio poinstruowane?
Osobną kwestią jest formalne uprawnienie przedsiębiorcy do świadczenia określonych usług. Niektóre rodzaje działalności rzemieślniczej wykonywane transgranicznie wymagają uprzedniego zgłoszenia do właściwej niemieckiej izby rzemieślniczej, czyli Handwerkskammer. Może to dotyczyć przykładowo usług elektrotechnicznych, zależnie od ich zakresu i modelu prowadzenia działalności.
Trzeba jednak odróżnić takie zgłoszenie od przygotowania konkretnej osoby do bezpiecznego wykonania konkretnego zadania. Jedno nie zastępuje drugiego. Firma powinna więc sprawdzić zarówno wymagania formalne dotyczące świadczenia usług, jak i rzeczywiste przygotowanie osób dopuszczanych do pracy.
O bezpieczeństwie warto pomyśleć przed rozpoczęciem prac
Decydując się na realizację zagranicznego kontraktu, pamiętajmy o formalnościach, ale także o tym, jak prace będą rzeczywiście wykonywane na miejscu. Kto rozpozna zagrożenia? Kto przekaże instrukcje? Kto uzgodni działania poszczególnych ekip? Kto zareaguje, gdy pojawi się niebezpieczeństwo?
To są pytania, na które warto odpowiedzieć przed rozpoczęciem prac. Po poważnym wypadku będą je zadawać instytucje prowadzące czynności wyjaśniające, a skutków zaniedbań może już nie dać się odwrócić.
Żaden kontrakt nie da satysfakcji, jeżeli na miejscu dojdzie do tragicznego zdarzenia. W codziennym skupieniu na terminach, dokumentach i rozliczeniach nie zapominajmy więc o tym, co najważniejsze: o zdrowiu, życiu i bezpieczeństwie ludzi.
✅Checklista BHP na budowie w Niemczech - co sprawdzić przed rozpoczęciem prac?
Delegujesz pracowników do Niemiec lub realizujesz kontrakt z udziałem podwykonawców? Oprócz umowy, A1 i Freistellung sprawdź, jak zorganizowano bezpieczeństwo pracy na miejscu. Poniższa checklista pomoże Ci uporządkować najważniejsze kwestie.
- Umowy i rzeczywisty sposób współpracy
☐ Czy umowa z niemieckim kontrahentem dopuszcza korzystanie z podwykonawców i czy uzyskano wymagane zgody?
☐ Czy wiadomo, jakie firmy i osoby będą wykonywały prace na budowie oraz jaki zakres zadań im powierzono?
☐ Czy sposób wykonywania pracy odpowiada zawartym umowom — również w przypadku osób prowadzących własną JDG lub „Gewerbę”?
- Ocena zagrożeń na budowie
☐ Czy przed rozpoczęciem prac oceniono zagrożenia związane z konkretnymi zadaniami i warunkami na miejscu?
☐ Czy uwzględniono dodatkowe zagrożenia wynikające z jednoczesnej pracy kilku firm, obsługi maszyn, transportu materiałów lub pracy na wysokości?
☐ Czy ustalono odpowiednie środki ochronne oraz zasady aktualizowania oceny zagrożeń, gdy zmieni się sposób wykonywania prac?
- Instrukcje BHP dla pracowników i podwykonawców
☐ Czy każda osoba otrzymała informacje o zagrożeniach dotyczących jej pracy oraz o wymaganych środkach bezpieczeństwa?
☐ Czy instrukcje przekazano w języku i formie zrozumiałej dla osób wykonujących prace?
☐ Czy można wykazać, kto, kiedy i w jakim zakresie przekazał instrukcje oraz komu zostały one udzielone?
- Koordynacja prac i podział odpowiedzialności
☐ Czy uzgodniono z niemieckim kontrahentem i pozostałymi wykonawcami zasady współpracy w zakresie bezpieczeństwa?
☐ Czy wiadomo, kto koordynuje prace poszczególnych firm, a kto sprawuje bieżący nadzór nad własną ekipą?
☐ Czy ustalono, kto może wydawać polecenia dotyczące bezpieczeństwa i przerwać prace w razie zagrożenia?
☐ Czy sprawdzono, czy na budowie wymagane jest wyznaczenie koordynatora do spraw bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, oraz jak współpracować z tą osobą?
- Kwalifikacje, sprzęt i środki ochrony
☐ Czy zweryfikowano kwalifikacje i wymagane uprawnienia osób dopuszczanych do poszczególnych zadań?
☐ Czy sprawdzono wymagania formalne dotyczące wykonywanych usług, w tym ewentualny obowiązek zgłoszenia działalności do Handwerkskammer?
☐ Czy zapewniono środki ochrony indywidualnej odpowiednie do zagrożeń i czy są one rzeczywiście stosowane?
☐ Czy ustalono, kto odpowiada za sprawność, wymagane kontrole i bezpieczne użytkowanie maszyn, narzędzi, rusztowań oraz innych urządzeń?
- Postępowanie w razie wypadku
☐ Czy osoby na budowie wiedzą, jak wezwać pomoc, gdzie znajduje się wyposażenie pierwszej pomocy i komu zgłosić wypadek?
☐ Czy ustalono zasady postępowania w razie bezpośredniego zagrożenia, w tym przerwania prac i ewakuacji?
☐ Czy firma wie, jakie zgłoszenia będą wymagane po wypadku, kto ich dokona i która instytucja jest właściwa w sprawach ubezpieczenia poszkodowanego?
☐ Czy dokumentacja dotycząca oceny zagrożeń, instrukcji, kwalifikacji i uzgodnień między firmami jest dostępna dla osób, które mogą jej potrzebować?
Jeżeli przy którymś punkcie nie możesz zaznaczyć „tak”, warto wyjaśnić tę kwestię przed rozpoczęciem prac.
Podpisana umowa, A1 i Freistellung nie zastępują prawidłowej organizacji bezpieczeństwa na budowie.
Checklista ma charakter pomocniczy. Zakres obowiązków należy ustalić dla konkretnego kontraktu, rodzaju prac i roli poszczególnych uczestników budowy.
W razie zainteresowania powyższą tematyką, zapraszamy do kontaktu z Kancelarią lub udziału w szkoleniach organizowanych przez naszą Kancelarię.
Więcej informacji na temat aktualnych szkoleń znajdziecie Państwo w zakładce „Szkolenia”.
O mnie
Dr Katarzyna Styrna-Bartman, LL.M. jest radcą prawnym w BLU Kancelarii Prawnej we Wrocławiu oraz autorką bloga bartmanlegalupdates.com, na którym w przystępny i praktyczny sposób analizuje zagadnienia związane z delegowaniem pracowników, europejskim prawem pracy, międzynarodowym prawem podatkowym oraz prawnymi aspektami działalności gospodarczej prowadzonej pomiędzy Polską a Niemcami.
Posiada niemiecki doktorat z prawa uzyskany na Uniwersytecie w Ratyzbonie (Universität Regensburg). Dzięki temu łączy znajomość polskiego i niemieckiego systemu prawnego z praktycznym doświadczeniem w obsłudze przedsiębiorców prowadzących działalność transgraniczną.
Specjalizuje się w doradztwie dla firm działających na rynku niemieckim – w szczególności w sprawach dotyczących delegowania pracowników, obowiązków podatkowych, sporów z niemieckimi kontrahentami oraz przygotowywania i opiniowania umów handlowych w relacjach międzynarodowych.
Na co dzień wspiera przedsiębiorców w analizie modeli prowadzenia działalności w Niemczech, w tym w szczególności w zakresie prawidłowego delegowania pracowników, obowiązków rejestracyjnych oraz relacji z niemieckimi organami administracji.
„Nie piszę o przepisach dla samych przepisów – piszę po to, aby pomóc przedsiębiorcom zrozumieć ich konsekwencje w praktyce.”
W jakich sprawach najczęściej pomagamy przedsiębiorcom
Wsparcie kancelarii najczęściej dotyczy sytuacji takich jak:
- kontrola Zoll w firmie delegującej pracowników do Niemiec,
- pisma z niemieckich urzędów dotyczące delegowania pracowników lub wynagrodzenia minimalnego,
- analiza modeli współpracy z niemieckimi kontrahentami (outsourcing usług czy praca tymczasowa),
- spory z niemieckimi kontrahentami,
- analiza obowiązków podatkowych związanych z działalnością prowadzoną w Niemczech,
- postępowania prowadzone przez niemieckie organy po kontroli.
W takich sytuacjach kluczowe znaczenie ma szybka analiza problemu oraz właściwa strategia działania.
Współpraca międzynarodowa
BLU Kancelaria Prawna współpracuje również z prawnikami z Niemiec oraz doradcami podatkowymi z Polski i Niemiec, co pozwala na kompleksowe wsparcie przedsiębiorców prowadzących działalność transgraniczną.
Jeżeli prowadzisz działalność na rynku niemieckim lub planujesz delegowanie pracowników do Niemiec i potrzebujesz wsparcia prawnego w tym zakresie, zapraszam do kontaktu: .📩
